[Chi Trên P1] Xương Đòn

I. Đại cương xương đòn

Xương đòn (clavicle) là xương dài đặc biệt, nằm ngang ngay dưới da, nối giữa xương ức và xương vai. Đây là xương quan trọng của đai chi trên, đóng vai trò như một “thanh chống” giúp giữ vai ở vị trí thích hợp, tạo điều kiện cho chi trên di chuyển tự do với biên độ rộng. Xương đòn cũng là xương dễ gãy nhất cơ thể do vị trí nông và phải chịu lực truyền từ tay lên trục cơ thể.

Xương đòn có hình chữ S cong theo mặt phẳng ngang, gồm hai đầu và một thân. Nhờ cấu trúc cong đặc trưng, xương giúp phân tán lực và duy trì tư thế vai, đồng thời bảo vệ các cấu trúc mạch máu, thần kinh quan trọng bên dưới.

II. Hình thể ngoài

1. Đầu ức (sternal end)

Đầu ức to và dày, có mặt khớp hình bầu dục để khớp với xương ức tại khớp ức – đòn. Quanh đầu ức có dây chằng ức – đòn, dây chằng sườn – đòn giúp ổn định khớp. Đây là phần vững chắc hơn so với đầu cùng vai.

2. Đầu cùng vai (acromial end)

Đầu này dẹt và nhỏ hơn, khớp với mỏm cùng vai của xương vai tạo khớp cùng – đòn. Khớp này tham gia quan trọng trong vận động xoay của xương vai. Mặt dưới đầu cùng vai có vùng bám của dây chằng cùng – đòn (gồm dây chằng nón và dây chằng thang).

3. Thân xương (shaft)

Thân xương đòn cong hình chữ S, chia thành ba phần:

a. 1/3 trong
Phần này cong lồi ra trước, là nơi bám của cơ ức – đòn – chũm ở trên và cơ ngực lớn ở dưới.

b. 1/3 giữa
Là đoạn dễ gãy nhất. Mặt trên trơn láng; mặt dưới có rãnh cơ dưới đòn – vị trí bám của cơ dưới đòn.

c. 1/3 ngoài
Phần này cong lõm ra trước. Bờ trước cho cơ delta bám, bờ sau cho cơ thang bám. Mặt dưới có hai mốc quan trọng: củ nón và đường thang để dây chằng cùng – đòn bám.

III. Cấu tạo xương

Xương đòn gồm lớp xương đặc dày bao bọc xương xốp bên trong. Do đặc điểm là xương dài nhưng không có ống tủy rõ rệt, cấu tạo này giúp xương chịu lực tốt hơn.

Xương đòn là một trong những xương cốt hoá sớm nhất của cơ thể. Phần thân xương cốt hoá bằng cơ chế tạo xương màng, trong khi đầu ức có trung tâm cốt hoá sụn xuất hiện muộn và kết hợp vào thân khi trưởng thành.

IV. Liên quan giải phẫu

Xương đòn nằm ngay dưới da nên dễ sờ và quan sát.

• Phía trên là các nhánh thần kinh trên đòn.
• Phía sau – dưới là các cấu trúc quan trọng như động mạch dưới đòn, tĩnh mạch dưới đòn và đám rối thần kinh cánh tay.
• Cơ dưới đòn nằm ngay dưới thân xương, đóng vai trò bảo vệ mạch máu trong trường hợp gãy xương.

Do gần các cấu trúc quan trọng, gãy xương đòn có thể kèm theo tổn thương mạch máu hoặc thần kinh nếu di lệch nhiều.

V. Chức năng

Xương đòn giữ vai cách xa lồng ngực giúp khớp vai vận động linh hoạt. Đồng thời, nó truyền lực từ chi trên về thân trục thông qua hệ thống dây chằng – cơ – khớp.

Xương đòn cũng là nơi bám của các cơ chính: cơ ức – đòn – chũm, cơ ngực lớn, cơ delta và cơ thang. Các mốc xương như củ nón, đường thang có vai trò neo giữ dây chằng, góp phần ổn định khớp vai – đòn.

VI. Ý nghĩa lâm sàng

Gãy xương đòn là tổn thương rất thường gặp, đặc biệt ở người trẻ do chấn thương khi ngã đập vai hoặc chống tay. Điển hình là gãy tại 1/3 giữa xương – nơi yếu nhất.

Đặc điểm di lệch:

• Đầu trong bị kéo lên trên do cơ ức – đòn – chũm.
• Đầu ngoài bị kéo xuống dưới và vào trong bởi trọng lượng chi trên và cơ ngực lớn.

Các biến chứng có thể xảy ra gồm tổn thương mạch máu dưới đòn, chèn ép thần kinh cánh tay hoặc thủng màng phổi gây tràn khí.

Trong lâm sàng, xương đòn cũng là mốc quan trọng để định hướng đặt catheter tĩnh mạch dưới đòn hoặc đánh giá bất đối xứng vùng vai.